Materiały zamieszczone na tej stronie pochodzą ze zbiorów

Pana Kazimierza Orzoł z Baranowa

Ogólny rzut oka na Puszczę Kurpiowską

/Przedruk z „Puszcza Kurpiowska  w pieśni”/

Za rzeką Narwią w Ostrołęce rozpoczyna się Puszcza Kurpiowska: lasy, lasy i   piaski. Ale aby bliżej poznać tę  puszczę , trzeba dostać się do jej głębin, zajrzeć do chat kurpiowskich, przypatrzeć się życiu tego biednego ludu, wniknąć w jego potrzeby, poznać jego gwarę, przysłuchać się podobnej do nawoływania nocnej „pućki” i do poszumu leśnego jego pieśni, która tam codziennie na polach, łęgach, na łąkach i w lasach się rozlega. Wtedy dopiero poznasz cały urok tej smutnej, ale ciekawej okolicy.

Puszcza  Kurpiowska, to puszcza szeroka i długa, ciągnie się  bowiem od Chorzel, Bartnik i Nowej Wsi, po Kolno i Nowogród,  Nowogród od Ostrołęki po granicę pruską.

Dawnymi czasy cały ten szmat ziemi podzielony był na Puszczę Nowogrodzką  i Ostrołęcką vel Myszyniecką. Dziś ludność tamtejsza podziałów tych nie zna i całe te przestrzenie nazywa  puszczą Kurpiowską, a stolicą całej puszczy jest Myszyniec, na rz. Rozogą położony.

Puszcza Kurpiowska jest rażąco odmienna od innych okolic kraju i robi wrażenie smutne i przygnębiające. Gościńce  piaszczyste i tak szerokie, że  w niektórych miejscach np.: na trakcie idącym z Chorzel do Myszyńca z pięć wozów obok siebie jechać może.

Gleba mało urodzajna, przeważnie piaski i sapy i dlatego kurpiki sieją najwięcej żyta i gryki. Owies i jęczmień tylko przy dołkach się udaje. Kartofle za to obficie się  rodzą. Pszenicę mogą siać tylko niektóre wsie, jak : Dylewo, Dąbrowy, Myszyniec Stary, Surowe i Wolkowe, i to tylko miejscami. Łąk na puszczy jest bardzo dużo, ale większość kwaśnych, mało żyznych. Do osuszenia ich i użyźnienia potrzeba rowów, kanałów, a to może przeprowadzić tylko rząd, bo Kurpie są za biedni, by mogli sobie na takie wydatki pozwolić. Całą ozdobą Puszczy Kurpiowskiej są olbrzymie, mimo poczynionych przez Niemców w czasie wojny spustoszeń – bory i lasy. Z gatunków drzew najlepiej się tu udaje sosna, brzoza i olcha. Świerk i dębina gdzieniegdzie tylko rosną, grabiny wcale nie widać.

Dawnymi czasy  aż się tu roiło od grubego zwierza. Były tu sarny, dziki, jelenie, łosie, nawet żubry się zdarzały. Jeszcze dziś starzy kurpikowie z radością wspominają te piękne czasy. Obecnie zaledwie zająca, lisa i kune i to w małej ilości spotkać  można. Saren nie ma , a jeżeli się jaka pokaże, to przychodzi z pobliskich pruskich lasów. Lichy zwierzostan wskazuje, jak na Puszczy rozwinęło się kłusownictwo. Z ptactwa dawnymi czasy było bardzo dużo cietrzewi. Przed samą wojną trafiało mi się jeszcze spotkać je w okolicy Bandyś, dziś ich również nie ma. Kaczek za to jest bardzo dużo na rzekach: Omulwi, Rozodze, Pisie, Szkwie, na olbrzymim zabagnionym jeziorze Serafin i na wielkich błotach: Karaska i Kopaczyska. W lasach i na polach jest bardzo dużo kuropatw, jarząbków i drozdów. Słomki też tu swoje ciągi tutaj mają. Na smugach i łąkach odzywają się kuliki,  bąki, czajki, boćki i bekasy. Na wiosnę przylata tysiące dzikich gęsi, żurawi, nawet łabędzie kurpiki  spotykają /opowiadał Kurp z Sidziego Borku/.

Puszczę tą zamieszkuje  przed 14 wiekiem osiadły tu lud,  Kurpiami zwany.  Nazwę tą otrzymał od obuwia łyczanego, jakie  dawnymi czasy nosił. Głowę nakrywa czapką z sukna  granatowego – maciejówką / dawniej noszono filcowy czarny niski  półcylinder. Kołnierzyka ani krawata Kurpie nie noszą, bo mają kołnierz u koszuli wykładany, ładnie czerwonymi nićmi wyszywany, podobnież mankiety u rękawów.. W miejsce krawata noszą pod szyją faworek czerwony lub zielony w kokardkę związany. Kobiety noszą  koszulę płócienna z szerokimi rękawami, kołnierzykiem wykładanym, czerwonymi nićmi wyszytym. Na koszulę „kitel” czyli suknie w pasy lub kratki przez siebie samą udzianą i zrobiona. Kolor kitla przeważa czerwony z żółtym i zielonym, choć i innych kolorów używają. Na  piersi kurpianka wkłada wcięty „zistek” tj. sznurówkę z atłasu czarnego, zielonego lub amarantowego trzema lub więcej spuszczającymi się na biodra klapkami. Wokoło szyi kilka sznurów bursztynowych  lub szklanych paciorków, zakończonych krzyżykiem. Zamiast sznurówki noszą jeszcze lużne kaftaniki „jacki” obszyte wokoło koronką czarną a nie raz i złotym szychtem. Na głowę zarzucają kwiecistą wełnianą lub perkalową chusteczkę, „na zakład” założoną, z tyłu związaną. Małe dziewczynki od sześciu lat i niżej ubierają się  tak jak  stare kobiety.

Mężczyźni latem, w dzień powszedni chodzą boso lub w chodakach z partu /płótna grubego/ grubego podszewki skórzanej, w  spodniach z grubego białego płótna lub cejku i w koszuli swojej roboty. Zimą na koszule nadziewają ciepły „lejbzik” – kaftan i  „spancerek” tj. kamizelkę cajkową albo sukienną, a na to podszyty kożuchem sukmanek.

Kobiety w dzień powszedni, latem chodzą tylko w koszuli i kitlu, zimą na koszule wdziewają sznurówkę albo ciepły kaftanik, a do  kościoła narzucają na plecy wełniany, w kratki robiony, różnokolorowy fartuch  albo dużą ciepłą chustkę.

Niektóre kobiety okrywają się kraciastymi kilimami swojej roboty. Przy domu na nogi nic nie wkładają /niektóre kładą drewniaki/. Do kościoła nakładają „cizamki” tj sznurowane kamasze.

Kurpie ogólnie są ludem dorodnym. Mężczyźni wzrostu średniego, choć trafiają się i wysocy; twarz mają pociągłą, nos dosyć długi i duży. Kobiety są nieduże, ale za to tęgie,  „opiekłe” jak to same o sobie śpiewają:

Chocim mała, ale gruba,

Urosne ci, jek i druga.

Wąsy i brody ogólnie  mężczyźni golą, włosy  noszą dłuższe niż w innych okolicach.

Kobiety czeszą się przez środek głowy, włosy splatają w dwa warkocze i spuszczają je na plecy. Powiadają że czynią to na pamiątkę, że i Matka Boska nie spinała włosów, ale je na ramiona spuszczała. Barwa włosów przeważa jasna, choć i szatynów na puszczy jest bardzo dużo. Oczy niebieskie, rzadko piwne, cera u kobiet młodych nadzwyczaj  delikatna, bieluchna, że i nie jedna warszawianka by im pozazdrościła. Starsze kobiety na twarzy robią się żółte, sparciałe. Mężczyźni starsi mają cerę śniadą.

Sposób odżywiania się u Kurpiów jest jeszcze pierwotny. Najgłówniejszymi ich potrawami są: „rejbaki” tj. kluski, placki z kartofli, „pampuchy – placki z mąki i „jagła” tj. kasza jaglana  /z prosa/ z mlekiem, kartofle z mlekiem, kartofle z kapustą  /w kapuście dużo kaszy jęczmiennej i trochę sadła/. Mięsa Kurp nie widzi, chyba na święta i  przy rodzinnej uroczystości /chrzciny i wesele/. Po pogrzebie idą Kurpie do karczmy na poczęstunek, gdzie piją  „psiwo’ i  jako zakąskę jedzą chleb , czasami kiełbasę. Kurp jeżeli prosiaka uchowa, to go sprzeda na podatki, lub coś do domu kupi. Nic też dziwnego że kurpie nędznie wyglądają i szybko się starzeją.

Dawnymi czasy, kiedy na Puszczy kurpików było jeszcze mało, a lasów była moc, zajmowano się tutaj bartnictwem, łowiectwem,  w niektórych  miejscowościach  i rybołówstwem. Dziś głównym zajęciem jest praca na roli. Ziemia lekka piaszczysta i sapowata kiepsko rodzi i wszystkich wyżywić nie jest zdolna. Idzie więc biedny  Kurp, na zarobek do lasów rządowych, idzie do Prus Wschodnich, jak bieda dokuczy i zarobków nigdzie znaleźć nie można, jedzie za morza, do krajów bogatych, jak do Ameryki, Kanady, Brazylii, byle „niescęsną dolę poprazić”.

Najważniejszym źródłem dochodów Kurpiów jest przychówek krów, świń, owiec. Lubią też  hodować młode żrebaki „ kiziaki” które doskonale wychowują i sprzedają za dobre  pieniądze  do Prus lub na szlachtę. Kurpianki wyrabiają delikatne, piękne płótna „part”, a także  z wełny owiec robią sukno na  chłopskie ubrania i wełniane kilimy, płócienne kolorowe chodniki, które sprzedają często aż w odległych miastach. Duże zyski czerpią również ze sprzedaż suszonych grzybów,    borówek, jagód – których tutaj obfitość  się rodzi.

Kurp, jak i każdy człowiek nie jest bez wad.. Słyszałem od wielu osób, że są na ogół leniwi. Jeżeli chodzi o mężczyzn – to się najzupełniej zgadzam. Lubią oni się  wałęsać, po podścianiu z sąsiadami przesiadywać i „fefkę” /fajkę/  palić i dlatego też  w gospodarstwie  i codziennym ich życiu niema  porządku i ładu, bo wszystko się robi „jek leci” tzn. jak bądź.  Kto musiał i wyjechał za granice i tam popracował i widział jak ludzie pracują  i żyją,  większy dostatek w ich domach, i widział wiele pięknych rzeczy  - po powrocie inaczej też wziął się do pracy.  Wielu z nich nie gorzej  gospodarzy niż szlachcic.  – Kobiety – ogólnie są pracowite, nie tylko dzieci i dom  oporządzą, ale jeszcze mężom w podwórzu pomagają. A ile to pracy wkładają one  w uprawę lnu i przerobienie go na płótno. One też  pracują przy zbiorze żyta, pieleniu i  „żeciu” prosa.

Kradzieży na Puszczy nie ma, bo Kurpie, zdybawszy złodzieja  na uczynku, tak go osądzą i ukarzą, że więcej kraść nie przychodzi. Jedyną kradzieżą której Kurp się dopuszcza, a której za grzech sobie nie poczytuje, jest wyrąbanie drzewa w lesie rządowym. Urobienie sobie tego rodzaju sumienia pochodzi stąd, że przed uwłaszczeniem każdy Kurp miał prawo wyrąbać tyle drzewa, ile mu było potrzeba.

Później rząd rosyjski uwłaszczył Kurpiów, skasował wszelkie przywileje a między nimi i wolny wyrąb drzewa. Kurpie jednak praw swoich zrzec się nie chcieli i lasy dawnym zwyczajem za swoje uważali i uważają i drzewa rąbią.

Wódkę rzadko który Kurp pije, bo  się jej uroczyście wyrzekał na świętej Misji w Kadzidle  roku 1858. Piwo za to, zwłaszcza „browarne”, ma u nich wielkie powodzenie. Zamożność wesela na  Puszczy inaczej się nie ocenia, jeno ilością antałków piwa. Im więcej antałków piwa, tym bogatsze wesele. Bywały wesela, na których wypijano do pięćdziesięciu dużych antałków piwa. Wojna nauczyła ludzi wielu złych rzeczy, a kurpików nauczyła łamać „wyrzeczysko”i pić wódkę – której się wyrzekło.

Żaden Puszczak nie lubi, żeby go pogardliwie Kurpiem nazywano i z niego kpiano. A że jest w języku chwat, więc potrafi się odciąć. Jeżeli go kto skrzywdzi, pomści się i to nieraz w sposób barbarzyński np.: przebije sąsiadowi krowę.

Zabudowania z powodu pobliskich olbrzymich lasów mają bardzo dostatnie. Domy  budowane są  w węgieł, szczytami do drogi. Szczyt frontowy u góry kończy się krzyżykiem, wskutek czego dom ma wygląd małej  kapliczki. Okiennice są zwykle farbą lub farbką malowane.  Nad  i pod oknami często umieszczane są ślicznie rzeźbione gzymsy / Np. w Brzozowym Kącie p. Czarnia  widziałem  -orły polskie – wyrzeźbione przez  kurpiowskiego artystę. Na ścianach wielu domów widać staropolskim zwyczajem pomalowane krzyże. Ogródków przed domami nie ma z powodu marnej gleby i być może lenistwa tego ludu. Zwykle w szczycie domu lub w podwórzu rośnie kilka brzózek, choinek lub krzaków bzu. Drzewka owocowe są  tu rzadkością.   Każdy dom ma zwykle jedną  izbę obszerną, gdzie się podejmuje gości i przesiaduje letnią porą, alkierz gdzie śpią i komorę czyli schowanko dla różnych sprzętów i  na  kufry do ubrań.  Izba  przedstawia się jeszcze jako tako.

Podłoga wprawdzie poplamiona, brudna, ale za to ściany pobielone,  a  na  nich   parę obrazów,  cały rząd  w różne kwiatki pomalowanych  „kruzycków”  /garnuszków glinianych/ i talerzyków, sporą ilość różnokolorowych wycinanek,  wyobrażających pawia, leluje, kogutki i inne stworzenia. Na środku izby do sufitu przyczepiony, z bibułki i słomek,  misternie zrobiony – pająk. W szczycie, w prawym  kącie izby, stoi stół - na którym stoi krzyż i inne gliniane figurki. Przy bocznych ścianach izby stoją ławy a przy  ścianie u drzwi wejściowych szafa ze szkłem „na orzech” pomalowana, z różnymi szklankami, talerzami, łyżeczkami. Tu już panuje wzorowy porządek.

Alkierz za to w zwykłe powszednie dni przedstawia obraz nie najlepszy. Bo i

jak utrzymać porządek na co dzień,  przy  licznej rodzinie, pracy w domu, obejściu a latem i na polu.  Porządek w domu robi się na niedzielę i święta, no i  na czas kolędy „kiedy ojciec duchowny przyjść mają”. Podłogi wtedy wymyte i  piaskiem posypane nieraz w ładne desenie. Stoły i ławy ponakrywane białym płótnem albo kilimami.

Wszyscy  pomyci  i  uczesani czekają na swojego proboszcza.

Kurp jest uparty i z trudnością daje się przekonać. Można mu nieraz całymi dniami tłumaczyć, on wszystkiego wysłucha, nawet  będzie  przytakiwał, ale zrobi po swojemu.

Obfitość lasów, wspólne obcowanie chłopców z dziewczynami – w czasie pasionki, na jagodach, grzybach, niski poziom oświaty i kultury, są powodem niemoralności, jaka w śród mieszkańców Puszczy częściej się przytrafia niż gdzie indziej. Utrata cnoty jest tam częstszą, co potwierdzają sami w swoich pieśniach zalotnych.

Często opiewa się w nich płacz i narzekanie dziewcząt na utratę „zionka” – wianka.

Np.:               Kalino, malino, czerwona jagodo,

Cemu opłakujes, dziewczyno niebogo.

Opłakuje tego, zianka rucianego,

Zem go utraciła dla Jonka swojego.

Tyle o wadach Kurpiów. Teraz pozwolę sobie wspomnieć o ich zaletach.

Przede wszystkim jest to lud głęboko religijny i do swej wiary nieraz fanatycznie przywiązany. Na nabożeństwa garną się całą kompanią  - starzy, młodzi i mali. Do sakramentów świętych przystępują wszyscy,  z małymi tylko wyjątkami.

Proboszcza swego, jeżeli on jest im ojcem i nie pogardza nimi, szanują, kochają i całkowicie mu ufają. W każdej kłopotliwej sprawie idą do księdza proboszcza po radę mówiąc: „Ojczulku! Jagódko!  - poredż  noma, bo momy strasne zmartsianie”.

W czasie oktawy Bożego Ciała zakupują mszę św., biorą obrazy i chorągwie z kościoła, śpiewając różne pieśni religijne obchodzą granice pól swojej wioski.

Kurp jest bardzo gościnny. Dawniej wychodząc w pole do pracy, nie zamykał on swojego domu, na stole zostawiał chleb, miód i wodę w dzbanku, aby podróżny mógł wypocząć pod jego dachem  i pokrzepić swoje siły. Dziś jeszcze można się tam najeść  jedynie za „Panie Boże zapłać”.

Pod względem patriotycznym znani są Kurpie z historii, jak to na Kopańskim Moście, niedaleko Myszyńca   /pod Sidzim Borkem/ w roku 1708 pod wodzą Kurpia

- Borowego, walką podjazdową pobili kilku tysięczną armię króla szwedzkiego Karola XII, przez niego samego prowadzoną.

W lesie Jedynaczewskim  pod Łomżą, spoczywa Kurp – bohater Stach Konwa,

który w czasie walki  Sasów z Leszczyńskim o tron  polski, został zdradzony przez pułkownika szwedzkiego Rembindera i zamordowany. Na trakcie z Myszyńca do Czarni, na krańcu lasu, jest miejsce przez miejscowy lud  „miejscem poległych” zwany, gdzie pochowanych jest kilku  powstańców – Kurpiów, przez moskali w roku

1863 zabitych.

Nikt może w Polsce nie jest tak przywiązany do swojego kąta, do zagonu ojczystego jak Kurp. Nie mogąc się wyżywić na swoich piaskach, niejeden jedzie hen.. za morza  po chleb, a co spojrzy w stronę Polski, to płacze za swą Puszczą,  za swoją rodziną, za swoimi borami, lasami, piaskami.. Do ust przyciska grudkę ziemi, którą z sobą wziął na pamiątkę i którą chciał mieć przy sobie, gdyby mu przyszło na obcej ziemi umierać. Różni ludzie wynaradawiają się w Ameryce: - rzadki wypadek, żeby Kurp zapomniał, że jest synem polskiej puszczy. Jak tylko mu Bóg dopomoże uciułać trochę grosza, stęskniony wraca do kraju na łono swej puszczy.

Camuś smutny młody Kurpsiu,

Cemu smutna twoja twarz,

Cy o lesie  ciągle marzys,

Cy las w sercu tylko masz.

Nędza z domu mnie wygnała,

Los ma rzucił niedzy was,

Śpiewać tutaj nie ma komu,

Suni ni dokoła las.

W czasach niewoli  rosyjskiej na czternastotysięczną parafię Myszyniecką jedna była tylko szkoła, a jednak nie było prawie Kurpia, który przynajmniej na książeczce do nabożeństwa czytać nie umiał. Znana była i na Kurpiach kontrabanda pism polskich– nielegalnych, przez rząd rosyjski surowo zabronionych, na czytanie których   zbierano się   w umówionych  domach.

Nie masz ludu ofiarniejszego na cele religijne nad Kurpiów. Świadkami tej ich ofiarności są prześliczne w stylu gotyckim pobudowane świątynie w Myszyńcu, Czarni i w Baranowie. Pobudowane bez niczyjej pomocy, własnym trudem i kosztem

Niejeden  kurpik specjalnie jechał do Ameryki, aby ofiarę należną, a nawet większą zarobić i na budowę kościoła złożyć.

Kurp z natury swej jest bardzo zdolny. Zapewnie niejeden  zasłynąłby na polu literatury lub sztuki, gdyby miał środki na kształcenie się. Dowodem ich zdolności są przydrożne przez  domowych artystów  prześlicznie rzeźbione figury i kapliczki, gzymsy nad oknami i w szczytach domów. Dowodem ich zdolności są pieśni  które dostosowali do ich piaszczystej gleby, do smutnie szumiących borów i lasów,  do przestrzennych nędznych łąk. Kto chce poznać piękny śpiew ludowy i rozkoszować się nim, temu radzę wyjechać  do Puszczy Kurpiowskiej, latem naturalnie, bo tylko wtedy bogactwo tego śpiewu ujawni się w całej pełni. Dniem usłyszysz „pasturków” i  „pasterki” śpiewających na polanie, w lesie albo na smugach pod borem. Wieczorem zawodzenie dorosłych dziewczyn o Jasiulu złodzieju, co  „zionek” ukradł, w nocy chłopców dorosłych pasących koniki na łąkach, wyśpiewujących niby puszczyki leśne przeróżne pieśni, a  lasy echem roznoszą je po rosie hen… w dal, i zdaje  ci się żeś w kraju marzeń i bajek. Takich miłych wrażeń doznałem i ja kiedy nastąpiło pierwsze moje spotkanie z tą bezgranicznie smutną okolicą. Było to w  1913 roku. Naznaczony wtedy byłem na wikariusza do Myszyńca i musiałem tam jechać końmi. Nastrojony minorowo przez konfratrów, jechałem bardzo smutny.

Jeszcze więcej się rozrzewniłem  kiedym wjechał na  szerokachny, piaszczysty gościniec i ujrzałem przed sobą liczne wydmy piaszczyste, bagna i olbrzymie  ciemne lasy. Gorzko robiło się na duszy i różne czarne myśli do głowy napływały.

Aż tu naraz mija nas ktoś. Patrzę, jedzie Kurp i dwa młodziutke  „ksiatuski” skromne kurpianeczki, ale pięknie ubrane. Jechali „kolasą” tj. bryczką bez resorów /wasążek z wikliny /. Odetchnąłem…. Zdawało mi się że w tej Puszczy najwyżej srokę lub puszczyka zobaczę, a ja tu oglądam tak miłe  „jagódki”. Radość moja  granic nie miała, kiedy usłyszałem smutną, jak tylko może być smutna  ta Puszcza Kurpiowska i rozciągłą, jak ciemne bory i lasy, a tak miłą i swojską, i tak dziwnie ujmującą  za serce melodię pieśni. „Leć głosie po rosie” . Słów nie słyszałem. Dźwięczały mi jedynie w uszach:  melodia i przyśpiewka  „ o la   i o la la”. Kurpik się oddalał, głos kurpianeczek cichł coraz bardziej i bardziej, aż wreszcie znikł w ciemniach lasu, a ja wsłuchany, chwytałem dźwięki oddalającej się melodii  i pomyślałem sobie: Mój Boże !  jakżesz  Ci  wdzięczny jestem, żeś mi przeznaczył placówkę w tak ciekawej okolicy.

A kiedy na Puszczy nadejdzie ożywiona wiosna, to naprawdę nie wiesz, czego masz wpierw słuchać:  czy nawoływania dzikich gęsi, kaczek i różnego ptactwa które tutaj  tysiącami przelatuje, czy też śpiewu kurpianek, które przy zachodzie słońca we wszystkich wioskach się odzywają, a echo po rosie niesie ich śpiew, że wszędzie je słyszeć można.

Ponieważ dziwnie spodobała mi się ta pieśń tak odmienna od wszystkich pieśni ludowych z innych okolic, wyróżniająca się od nich przede wszystkim swoim charakterem  puszczańskim, postanowiłem te perełki Puszczaków pozbierać i choćby tylko dla siebie na pamiątkę zostawić. Zbierałem je w różnych warunkach, jedne w czasie kolendy, inne w dni świąteczne i niedzielne, kiedy ludzie więcej czasu mają, w czasie wesela i przy spotkaniu dzieci przy pasionce. Najwięcej zebrałem podczas wojny, kiedy zmuszony byłem tułać się po borach, lasach i wioskach  i razem z Kurpiami dzielić wspólną niedolę. Całemu zbiorkowi nadałem tytuł : Puszcza Kurpiowska w pieśni – jako najbardziej oddający jego  treść.

Najbogaciej  przedstawia się wesela na Puszczy. Sądzę że nie omylę się jeżeli powiem, że Puszcza Kurpiowska jest dziś może jedną z niewielu okolic w Polsce, gdzie zachowane   są jeszcze śród ludu staropolskie zwyczaje i obrzędy weselne.

Wojna wprowadziła wiele zmian dobrych i złych. Na puszczy wprowadziła zanik do rzeczy swojskich, do rodzinnych zwyczajów,  zwrócenie tego co obce. Zniknęły skutkiem tego stare tańce, jak okrąglaki, powolniaki, trampolki, owczarki, mazurki, poleczki, a wprowadzone zostały przykładem „ślachty” różne bostony, fox-troty i one-stepy. W miejsce starych leśnych pieśni wprowadza młodzież  pieśni żołnierskie i kabaretowe. Na płacz się zbiera  gdy się słyszy, jak młody kurpik który dopiero co powrócił z wojska, wyśmiewa to w czym go ojciec wychował, co ojciec ukochał i co dla nas wszystkich jest miłe i drogie.

Zbiorek mój ma na celu uratować od zagłady i zapomnienia melodie i teksty, coraz bardziej ginące, i zapewnić nauce etnografii materiał wartościowy,   gdyż autentyczny.

- - - - - - - -   „ - - - - - - - -

Taki własny - „ autentyczny „  szczery i  miły opis  życia na Kurpiach dał    ks Władysław Skierkowski. Jak wspomina - przybył do Myszyńca w 1913 roku i był

wśród  „kurpików” przez wiele lat. Był  „wśród”,  gdyż żeby zebrać  tyle pieśni trzeba było z tymi „śpiewakami” spędzić wiele czasu.  Jak z adnotacji przy piosenkach wynika przebywał niejednokrotnie w parafii Baranowo.  Śpiewała mu Zosia z Witowego Mostu i Zosia z Czarnotrzewia, Marysia z Majdanu, dziewczyny z Baranowa. Opisał różnice w obrzędach weselnych  występujące  w  Baranowie od innych parafii.

Zbiór pieśni ks. Skierkowskiego wydawany był od 1928 roku do  1934 roku.

W czterech częściach  zamieszczono w zbiorach 790 pieśni.

Ks. Wł. Skierkowski urodzony we wsi Głużek k/Mławy . W 1913 roku skierowany został  na parafię w Myszyńcu. Po dwu latach przeniesiony do Krasnosielca, a po kolejnych dwu latach do Różana. W  grudniu 1920 roku został proboszczem w Ciachcinie, a od 1925 roku – w Imielnicy k/Płocka.

Z każdej placówki – parafii, szczególnie w okresie letnim wyjeżdżał na Puszczę aby zbierać „perełki” – pieśni kurpiowskie.

W czasie okupacji jak wielu księży został aresztowany w marcu 1941 roku, a w sierpniu  zmarł w obozie w Działdowie.

Zbiory pieśni wydane w latach  1928 -1934 zostały wydane ponownie przez Związek Kurpiów w  Ostrołęce w 1997 roku  - opracowane w trzech tomach – pod tym samym tytułem „ Puszcza Kurpiowska w pieśni”.

- - - - - -- -  „ - - - - - - -

Moim zamiarem jest  wyodrębnić część piosenek ze zbioru  „Puszcza Kurpiowska w pieśni”- znanych w parafii  Baranowo  - i śpiewanych  po  II wojnie tj. w  końcu lat czterdziestych i latach późniejszych. Do piosenek ludowych i żołnierskich doszły po wojnie piosenki partyzanckie.  Pieśni będą wyrażone tylko w słowach,  bo  młodzież współczesna  i nie tylko,  woli słuchać a nie śpiewać.

Opis obrzędów weselnych z okresu przedwojennego  dokonany jest z wydania  pierwszego z 1928 roku, uzupełniany zmianami jakie nastąpiły w parafii Baranowo  po wyzwoleniu  w 1945 roku.

Materiały zamieszczone na tej stronie pochodzą ze zbiorów

Pana Kazimierza Orzoł z Baranowa

Obrzędy

Wiosna

Kiedyś wiosny były inne. Tata opowiadał, że w końcu marca przychodziła już wiosna. Zimy były mroźne i śnieżne. Oczekując na wiosnę zwracano uwagę na każde przysłowie. „Święty Walenty /14 luty/ łamie lub wzmacnia pręty" - dotyczy to twardości lodu. „ Święty Maciej /24 luty/ zimę traci albo ją bogaci", „na świętego Kazimierza wyleci skowronek z perza „, na świętego Grzegorza pójdzie zima do morza",

„na zwiastowanie przylecą bocianie". Nie w każdym roku to się sprawdzało - ale żyło się nadzieją. W latach dwudziestych - po „Matce Boskiej Otwornej" /25 marca/ - orano już pole, żeby posiać groch i owies. Wypędzano krowy do lasu - żeby „polatały" i nieraz długo pochodziły, nie śpiesząc do obory. Zaczynały przylatywać bociany.

Marzec był najlepszym miesiącem na przygotowywanie drzewa na opał. Mężczyźni siedzieli w lesie, kopiąc lub zrzynając drzewa na opał lub do budówki. Zwożono później
je na podwórze - rżnięto, cięto i układano na stosie do wysuszenia. W lecie nie było na to czasu, za to dobrze wyschło.
Gdy zbliżały się święta wielkanocne, kobiety zaczynały robić porządki w domach. Trzeba było wybielić mieszkania, uporządkować w komorze, pranie, suszenie i inne prace, które można było wykonywać, bo już było ciepło. Kto miał trzy izby, przenosił się na lato z dużej izby do małej i alkierza, a duża była wolna.
W wielkie dni - gospodynie oprócz przygotowywania do świąt i pójścia choć jednego dnia do kościoła, musiały przygotować wykupy dla chrześniaków a miały ich nieraz i kilku. Najważniejszym składnikiem wykupu były „kruki" - pisanki. Był z tym kłopot, bo nie zawsze kury naniosły tyle jajek. Trzeba było nieraz pożyczyć od sąsiadki. W wykupie powinno być przynajmniej 7-8 jajek, bułka /sobie pieczone ciasto/ i dobrze gdy było kawałek kiełbasy.
Gotowanie i farbowanie jajek zajmowało nieraz cały dzień. Starano się, żeby były różne kolory - a farb było mało. Mieszano ze sobą farby, malowano w łupinach cebuli itp.
Miejscowe „chrześniaki" z samego rana w drugi dzień świąt przychodzili po wykup. Dalszym zawoziło się lub przyjeżdżali z rodzicami w odwiedziny - bo byli to przeważnie kuzyni.
Od początku wiosny - a w święta już zawsze dzieci latały boso. W pierwszy dzień świąt i drugi do południa nie wolno było oblewać się wodą. Po południu trzeba było uważać, żeby nie oblać w świątecznym ubraniu. Do oblewania i gościn był trzeci dzień świąt tzw. „wolny". Kto miał zamiar iść oblewać, lub spodziewał się, że może być oblany ubierał się w „byle co", bo i tak trzeba było dwa lub trzy razy się przebierać. Oblewano się i cały dzień jak była dobra pogoda.
Z nastaniem cieplejszych dni gospodarze szli do prac w polu - wywóz obornika, orka, siewy zbóż jarych, przygotowanie ziemniaków do sadzenia i sadzenie. Ziemniaki sadzono ręcznie „pod motykę" i „pod skibę". Pod skibę było lżej i szybciej, bo wrzucało się kartofle na gnój do bruzdy i przyorywało drugą skibą.
Gospodynie miały dodatkowo zajęcie z sianiem rozsady - kapusty - żeby gdy dorośnie przesadzić ją na pole. Dawało się też wczesną wiosną kurze „siedzieć na jajkach", żeby mieć swoje kurczaki - a później kury. Kury na jajkach siedziały w sieni lub komorze, żeby miały względnie ciepło, żeby nie zaziębiły jajek. Po wylęgnięciu się kurczaków trzeba było stadka pilnować, żeby kot lub pies nie pożarł, a na dworze, żeby wrona nie porwała.
Dzięki licznym rodzinom jakoś z tym wszystkim dawano sobie radę.

P i e ś n i   p r z y     ż n i w a c h

Dożynki
Opowiadała 30-letnia Marysia Kaczorek
Baranowo, dnia 25.VIII.1931 r.

Na Kurpiach zboże żną sierpami i garstkami układają wzdłuż oziemka albo
sieką kosami tak, jak to bywa już wszędzie. Kładą formonami na odziemku, a gdy uschnie dostatecznie, wiążą i wożą do stodół. Bywa i tak, że od razu za odbieraczkami idzie ktoś trzeci i wiąże snopki, które po skoszeniu całego ociemka zbierają i ustawiają w mendle lub dziesiątki.
Żniwa na Kurpiach rozpoczyna się mniej więcej więcej połowie lipca. Na piaseczkach bowiem zboże dojrzewa wcześniej, aniżeli na ziemiach cięższych. Znakiem, po którym poznaje się, że zboże dostatecznie już dojrzało do zbioru jest łamanie się ziarna w palcach. Sierp jest tu jeszcze w dość dużym używaniu.„Żną" sierpem, ale już i „sieką" kosami. „Zynacki" żną sierpami i „garstkami" układają „furgony" wzdłuż „oziemka" lub „zagona" kłosami poza siebie a „odziemkiem" -„knoziami" do siebie. Po dwóch dniach robią ze słomy „pasy" na polu i wiążą formony w snopki, które następnie znoszą i ustawiają w „dziesiątki". Każdy „dziesiątek" liczy 12 snopków. Dziewięć stoi, a trzema nakrywają. Jeżeli żniwa są dżdżyste, snopki ustawiają pod „kokoskę" tj. dziewięć snopków ustawiają obok siebie. Dziesiątym, kłosami rozpostartymi niby czapką, nakrywają.
Przy docinaniu ostatniego oziemka /zagona/ żniwiarze pozostawiają maleńką kępkę kłosów / do jakichś 30 roślin/, zwykle przy samej drodze i to nazywają „plonem". Dziewczyny wiążą u góry kłosy i stroją różnokolorowymi wstążeczkami i polnymi kwiatkami. U doły zaś oczyszczą z zielska i chwastu wszelkiego i stawiają między kłoskami maleńki kamyk, a na nim kawałek razowego chleba, czasami i ksynę soli. W około „ plonu" wypiełają „stecuskę" i wyprowadzają takową do samej drogi. Mówią przy tym „idż plonie, do drugiego gospodarza, niech i on zrobi „plon".
Powszechnym jest zwyczaj oborywania „plonu". W momencie, kiedy chłopcy najmniej się spodziewają, chwytają dziewczyny jednego z nich za nogi i ciągną i go po rżysku wokoło plonu. Starają się zawsze oborać „plon" synem gospodarza. A śmiechu przy tym pełno. Zwłaszcza śmieją się ci którzy uniknęli wypadku.
Oborywanie ma tu znaczenie symboliczne, aby się zboże na przyszły rok urodziło.
Nie przyjęte jest żeby chłopcy oborywali plon dziewczynami.
Z najpiękniejszych kłosów wybranych przez dziewczyny ze snopków robią „równiankę", którą przewiązują nitką lub wstążką przy samych ziarnach. A ze słomek dolnych, które równiutko przycinają, tworzą „warkoc" we trzy „splitki" i z taką równianką idą do gospodarza, śpiewając po drodze odpowiednie przyśpiewki.
Należy tu dodać jeszcze, że dziewczyna, która żnie sierpem na ostatku, nazwana jest przez wszystkich pogardliwie „na kiernozi". „O, Maryna ostała na kiernozi" „Maryna na kiernozi jajka pod.. skrobzie".
Pochód uroczysty do gospodarza prowadzi przodownica, która też niesie w ręce plon
W czasie drogi do domu gospodarza na posiłek, lub w czasie posiłku podanego na polu, śpiewano tzw. pieśni żniwne.
- - - - - - - - - - - - - „ - - - - - - - - - - - -
Śpiewy mogły się odbywać, gdyż przy żniwach brało udział przeważnie wiele osób.
Liczna rodzina, bo w żniwa jest ciepło i starsze dzieci też pomagały, a nawet babcie
zbierając z ziemi pojedyncze kłosy. Plony zbóż były niskie, a zboża na mąkę do chleba, na paszę dla koni, do siewu i żeby z trochę świnek uchować - potrzeba było
dużo. Każdy kłos był na przysłowiową - wagę złota. Wiele rodzin na „przednówku"
tj. przed żniwami, czekało na chleb z nowego zboża. Niekiedy dosuszno świeże
ziarno na kuchni lub w piecu chlebowym żeby zemleć je w żarnach i upiec długo już oczekiwany chleb.
Przy żniwach - które wymagały najwięcej ludzi do pracy, pomagali bądź też odrabiali, ludzie żyjący na wyrobku - nie posiadający ziemi. „Wyrobnicy" i gospodarze którym zabrakło wcześniej zboża na mąkę do chleba - zapożyczeni byli u zamożniejszych gospodarzy, którzy dawali im żyto albo mąkę na tzw. „odrobek".
- - - - - - „ - - - - -
Dozanim zytyka przy odłogu,
Podziękujemy Panu Bogu,
Plon niesiemy plon,
Do gospodarza w dom.
Żeby dobrze plonowało,
Po sto korcy z kopy dało,
Plon niesiemy plon
- - - - - „ - - - - - -
Śpiewła Kasia z Lipowego Lasu

Za las, słonko za las. Nie wyglądaj na nas.
Nie małoś czasu miało, toś się napatrzało.
Za las, słonko za las, nie wyglądaj na nas.
Napatrzysz się jutro, jak wyjdzies raniutko.
- - - - - „ - - - - -
Piosenka Anieli Grzyb z Dłutówki
Zaszło słonko zaszło, z górami dyszy,
Puść że nas do domu, ekonomie łysy.
Bo jak nas nie puścisz, to same pójdziemy,
pójdziemy ciebie, łysonie, u krza uwiążemy.
U naszego pana spodnie do kolana,
Czerwone wyłogi, a koślawe nogi.
Bo z naszego pana, to by były sanki,
Z Przasnysza do Zarąb wozić obarzanki.
- - - - - „ - - - - -
Piosenka Kasi z Rupina
Pożelim żytko, pożelim owies,
Nie bierz szlachcianki, lepiej się powieś.
Bo u szlachcianki wiszą sarganki,
A u chłopkówny, kitelek równy.
Bo u szlachcianki to gruba szyja,
A brudu na niej aż się zgarbźiła.
A u chłopkówny to czyściusieńko,
Korali na niej dokolusieńko.

Jesień

Podobnie jak przy pracach żniwnych, tak i przy kopaniu ziemniaków brały udział całe rodziny, a nie raz i ludzie za odorobek i sąsiedzi lub kuzyni do pomocy.
Kopanie ziemniaków było pracą ciężką. Kopano tylko ręcznie motykami, na kolanach lub na stojąco. Trzeba było ciągnąć za sobą koszyk z kartoflami. Na stojąc
kopali tylko młodsi i nie cały dzień, bo bolały plecy. Kartofle z koszyków sypano do
worków lub jak był czas, albo były mokre, to na gromadki „rejki". Z rejki przebierało się: duże do jedzenia, średnie na sadzeniaki i drobne dla świń. Gdy nać -
łodygi były duże, to koszono kosami i zbierano przed kopaniem. Przeznaczone do przechowania na dłuższy czas zakopywano w doły, po 7-8 worków. Doły kopane były głębokie żeby kartofle nie przemarzały w zimie. Do domu woziło się tylko duże do gotowania dla siebie i drobne dla świń. Piwnic na zewnątrz budynków w gospodarstwach nie było. Trzymało się kartofle w piwnicach w domiach mieszkalnych w tzw. „parskach". Po zużyciu „wydostawało" się z dołów, parokro -
tnie w zimie. Doły były kopane zawsze w lesie na wyższym miejscu, żeby nie pode -
brała od spodu woda.
Kopanie trwało niejednokrotnie i parę tygodni. Zależało to od ilości obsadzonej karto flami powierzchni, jak i ilości ludzi do kopania. W późniejszych latach zaczęto nieraz bruzdy z kartoflami odorywać, co pozwalało na lżejsze już kopanie i zbieranie kartofli.
Kopanie trwało zawsze dłużej niż żniwa, i z tego powodu, że żyto po dojrzeniu się
wysypywało się z kłosów, a kartofle to aby ... do przymrozków.
Okazji do śpiewu było więc wiele. Ludzie zwyczajni byli pracować, to „aby pogoda
była dobra i kartofle duże - żeby jak najwięcej ukopać „ - to było już zadowolenie.
Jak urodziły się dobrze kartofle, to jedna kobieta ukopywała nawet i 10 worków w
ciągu dnia. Późnego kopania nikt nie lubił, bo i dzień stawał się krótszy i były z
rana już nieraz przymrozki.
Po kopaniu i w tym samym czasie, miały kobiety jeszcze robotę ze lnem.
Po wyrwaniu stał len w kopkach na polu a potem w stodole do czasu wyschnięcia
główek, w których dojrzewały nasiona. Omłotu nasion dokonywano dwoma sposobami. Jak było mało lnu a ludzi dużo do „tłuczenia", to „młóciło" się „pałami"
Jak było odwrotnie - dużo lnu - a ludzi mało, to młócono cepami i poprawiano nie-
wykruszone resztki główek pałami, i delikatniejszymi od pał „kijankami". Kijanki
służyły również przy praniu bielizny lnianej tzn - klepanie mokrej bielizny przy
studni na ławie - „stołku" - do prania bielizny. Len po młóceniu wiązało się w małe
snopki i zawoziło na łąki do parowy - stawu do moczenia. Słoma lnu moczona była
w wodzie około 2 tygodni. Następnie rozwiązywało się snopeczki i słoma była luźno rozpościerana na ugorze lub na pastwisku. Po „wyleżeniu się" lnu gdy włókno łatwo zaczęło się oddzielać od paździerzy, zbierano w czasie suszy len w snopki i
przechowywano pod dachem - w stodole lub w szopie - do czasu tarcia lnu.
Okresem tarcia lnu był przeważnie miesiąc październik. Tarcie lnu to znów robota tylko kobiet. Zadaniem gospodarza i synów było przygotować dół do suszenia lnu,
dowieźdź len i drewno na opał, i suszyć len w czasie tarcia. Doły do suszenia lnu
były poza wsią, w lesie - w tych samych miejscach od lat. Gospodynie pomagały
sobie nawzajem przy tarciu, i starano się żeby w ciągu jednego dnia tarcie zrobić.
Bo i na miejsce do tarcia czekał kto inny i trzeba było sąsiadkom odrobić.
Przynosiła każda gospodyni - „traczka" - swoją „cierlicę", pomogli chłopaki ustawić
ją na kołki wbite w ziemię i warsztat do pracy gotowy.
Na drążkach położonych na obudowanej, prostokątnej skrzyni rozkładało się warstwę słomy lnianej. Pod spodem, w wykopanym podłużnie dole rozpalano ognisko. Trzeba było tak pilnować ognia, żeby len się suszył od ciepła z ognia, ale
nie zapalił - co też się trafiało. Wysuszony len dzieliły kobiety na małe garście i
tarły na cierlicy - oddzielając włókno od paździerza. Dalsza praca przy lnie wyko -
nywana była w zasadzie już przez same gospodynie. Do nich należało „klepanie" lnu
„czesanie", „ przędzenie" i tkanie płótna.
Klepanie lnu odbywało się najczęściej w pustym chlewie lub pod szopą - jak było ciepło - bo z lnu kurzyły się paździerze. Przeważnie w każdym domu był kadłubek, wydłubany z pnia drzewa który służył i do trzymania w nim ziarna i do klepania na nim lnu - tzn. oddzielenia większych części łodyg.
Po wyklepaniu lnu czesało się na szczotce, z podwójną gęstością drucianych zębów.
Grubsza szczotka usuwała ze lnu kądziel a drobniejsza pakuły. Przędło się na „kółku" oddzielnie len, pakuły i kądziel. Uprzędzone na szpulkach nici „motało" się na „talce" robiąc „prządziona". Prządziona przed dalszą obróbka trzeba było „na zolić" , to znaczy namoczyć w wodzie z popiołem z drzewa / w ługu /. Po zoleniu płukano dokładnie w wodzie i suszono. Później miały raj dzieci - bo trzeba było przędziona - dosyć skurczone - wiciągnąć. Wieszano przędziono na haku u „pułapu" i bujano się do czasu odpowiedniego wyciągnięcia. Z grubszej przędzy było w izbie kurzu nie mało. Bujanie - odbywało się jednak już w porze zimowej i można było to robić tylko w izbie. Nici z wyciągniętych przędzion nawijało się na szpulki , na „śpulowaku".

Zima

Zima to najgorsza pora roku. Choć wydawać by się mogło że gdy nie było pracy w polu, to można było odpocząć. Pora zimowa rozpoczynała się prawie od wszystkich świętych, bo już nie raz był mały mróz. Święty Marcin /11.11/ na „białym" koniu przyjeżdżał prawie każdego roku. Śnieg, zawieje i zamiecie - to pogoda do świąt Bożego Narodzenia. W okresie powojennym młócenie zboża cepami stawało się coraz rzadsze. Bo „sprowadzono" z Prus - wtedy już z Ziem Odzyskanych różny sprzęt rolniczy, nawet maszyny do młócenia „danfy". Mężczy-
źni mogli sobie odpoczywać. Poza „obrządkiem" przy inwentarzu, należało do nich
odśnieżanie podwórka i częściowo dróg, okresowe „wydostawanie" kartofli i przy-
wóz siana ze stogów. Siano przechowywano w stogach na łąkach, bo w stodołach była słoma - która służyła i za podściółkę, i rżnięto na sieczkę dla koni, a nawet i bydła. Kto nie miał kierata do napędu sieczkarni, to prawie codziennie trzeba było
rżnąć słomę na sieczkę.
Gospodynie oprócz dwukrotnego w ciągu dnia gotowania - śniadania i „wieczerzy",
prania, sprzątania, dopilnowywania dzieci - przędły len i od niego pochodne....
A później robiły w krosnach - „tkały"- płótna.
Zdawałoby się że przy tych pracach nie było miejsca i czasu na śpiewy.
Do świąt było w domach ciszej. Ale od wigilii w wielu domach śpiewano kolędy
przez długi czas. Kobiety znały wiele kolęd na pamięć. W wielu domach posiadano
„kantyczki" - książki z kolędami w których było bardzo dużo piosenek - kolęd.
Wielu mężczyzn śpiewało nie gorzej niż kobiety. Pilnowano żeby uczyły się i śpiewały i dzieci.

P i e ś n i      r ó ż n e

Piosenka Marysi Mańkus z Zawad

Dziś jam się dowiedział w kościele u fary,
Jak amerykanki, jak amerykanki,
Składają ofiary.
Pójdzie do kościoła, usiądzie na ławie,
Jedna drugiej szepcze, jedna drugiej szepcze,
Która, którego chce.
Nie patrzy na ołtarz, ani na paciorki,
Tylko się zmawiają, tylko się zmawiają,
Pójdziem do karczmarki.
Przyszły do karczmarki: daj pani gorzałki,
Dużego kieliszka, dużego kieliszka,
Dla amerykanki.
Jak dasz pani mały, ja nie będę piła,
Jak wypije dziesięć, jak wypiję dziesięć,
Powiedzą że siła.
I wychodzi z karczmy, główka się jej zieje,
Matula się pyta, matula się pyta,
Co się z tobą dzieje.
Wraca do karczmy, pyta się karczmarki,
Czy amerykanki, czy amerykanki,
Nie piły gorzałki.
Nie była tu jedna, tylko było cztery,
Od razu butelkę, od razu butelkę,
Gorzałki wypiły.
Wraca się do domu, bierze się do kija,
Nie bij mnie matko, nie bij mnie matko,
Już nie będę piła.
Bo ta Ameryka, to jest złoty kraj,
Jeśli tam pracujesz, jeśli tam pracujesz,
To i dolarów daj.
Bo dobrze w Ameryce, jak robota idzie,
Niechaj będzie sława, niechaj będzie sława,
O amerykankach wszędzie.

- - - - - „ - - - - -

Od ubogiego kmiotka do króla,
Każdy ma na świecie swego mola.
Jam nieszczęśliwy, żona i dziatki,
Nie mam sposobu ani swej chatki.
Gdy w szczęściu byłem, wszyscy mnie znali,
I zacni ludzie u mnie bywali.
Gdy los nie służy, wszyscy się brzydzą,
Nie schodzą się zemną, witać się brzydzą.

- - - - - „ - - - - -

W polu lipa, lipa w polu, na tej lipie jeden liść,
Wczoraj byłem na wolności, dziś w więzieniu muszą żyć.
Wczoraj byłem na wolności, przy piciu i jedzeniu,
Dzisiaj siedzę zasmucony w tym przeklętym więzieniu.
Upadła mi kropla wody, na tą czystą podłogę,
By klucznika nie obrazić, więc wycieram jak mogę.
Jak wycieram tak wycieram, do sądu mnie wzywają,
Sędzia czyta, lat szesnaście, na dalekim zesłaniu.
Mamo moja, moja mamo, czy kamienne serce masz,
Widzisz syna za kratami, a nie przyjdziesz ani raz.
Przyszła mama do więzienia i stanęła za drzwiami,
Widząc syna za kratami, zalała się łzami.

- - - - - „ - - - - -

Obrzędy

Przygotowanie do ślubu

Wesele na Puszczy Kurpiowskiej odbywa się zwykle we wtorki, czasem tylko w niedzielę. Jeszcze w środę poprzedniego tygodnia idzie p. młoda ze starszą druhną na wieś do „kompanek" /przyjaciółek/ przyjaciółek zaprasza je, żeby zechciały jej jako druhenki towarzyszyć do „aktu weselnego" /do ślubu/, a rodziców prosi, żeby jej nie wzbraniali.
/- Swakiem - nazywa się stary Kurp a ciotką każda stara Kurpianka, naturalnie zamężna, nie panna. Panna, choćby miała i 80 lat zowie się młodą/
W każdej wsi jest jedna lub dwie kobiety, które w czasie wesela spełniają rolę „cepcarki" /czepiarki/. Jest to urząd dosyć trudny, bo taka czepiarka musi znać doskonale wszystkie ceremonie weselne i tymi ceremoniami kierować, a także musi na pamięć umieć wszystkie pieśni weselne w tej wiosce śpiewane. Otóż jedną z takich kobiet prosi p. młoda, żeby usłużyła jej za czepiarkę, resztę gości prosi p. młoda na wilię wesela. Tegoż dnia
-/w wilię/ - prosi po raz wtóry „drużbów" drużbów „druhny". Wchodząc do mieszkania,
pozdrawia wszystkich mówiąc: „ Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus". Jeżeli u są-
siada jest jedna lub kilka córek, które mogłyby usłużyć za druhny, zwraca się do nich i
mówi: „dziewcoki! przyjdźta jutro na moje wesele, dobrze?". Następnie zwraca się do
ich rodziców, podejmuje ich pod nogi i mówi: i wy swaku i wy ciotko tyz przyjdźta.
Raniutko tego dnia, którego ma się odbyć ślub, jedzie na paru brykach p. młody
ze swoimi drużbami, druhnami, i rodzicami i całą familią, wyśpiewując różne pieśni
zalotne. A kiedy wjeżdżają już do wsi, gdzie mieszka p. młoda, śpiewają najczęściej
następujące pieśni:

Druhny dowiedziawszy się ze p. młody już zajeżdża przed dom, zamykają drzwi od
sieni i starają się go nie wpuścić. Młody i drużbowie walą pięściami we drzwi, wołając
„Roztwórzta ! - bo drzwi rozbijem ! Druhny p. młodej, stojąc w sieni, odpowiadają im
na to śpiewem:
Pocóżeście przyjechali moi nili goście
Psilibyście, jedlibyście, ale z sobą noście.

Druhny p. młodego odśpiewują ze dworu:

My nie na to przyjechały,
Bym z sobą woziły,
Alem na to przyjechały,
Bym jadły i psieły.

Druhny p. młodej:
Pocóżeśta kawalirzy przyśli,
Moja izba nie do wasej myśli,
Moja izba z cisowego drzewa,
Mnie takiego kawalira trzeba,
Oj, trzeba mi kawalira pana,
Takiego zes, jako i ja sama;
Oj, trzeba mnie, zebym nie robziła,
W seść par koni karetą jeździła,
Żeby była kareta z oknani,
Żeby były konie pod psiurani,
Żeby były stoły marmurowe,
Ściany bziałe, okna krystałowe.

Przygotowanie do ślubu

Drzwi się otwierają, muzykanci grają marsza, a pan młody rzuciwszy
muzykantom napiwek, wchodzi ze swoimi drużbami i druhnami do mieszkania i wita się naprzód z rodzicami panny młodej a następnie ze wszystkimi gośćmi.
Przybyłych zaprasza do stołów specjalnie przez gospodarza domu wybrany sąsiad. Druhny pana młodego wchodząc do izby, przytupują i śpiewem proszą muzykantów o zagranie im walca.
Panie muzykancie, prosim zagrać walca,
Bo my druhenecki posłybym do tańca,
To i o la la, to i o la, to i la la.
Prosim zagrać walca, walca co dobrego,
Bo my druhenecki ochotne do tego,
To i o la itd.
Bo my przyjechały z tej dalekiej drogi,
Posłybym do tańca, rozgrzałybym nogi.
To i o la itd.
Tyś do mnie przyjeżdżał, bom ja ci kazała,
Przed takiego chłopca ładnie się ubrałam.
To i o la itd.
Tyś do mnie przyjechał, bom ja ci móziła,
Przed takiego chłopca psianknie sia umyła.
To i ola it.

/Piosenka Kasi z Rupina - 1916 r./

Kto sia zani, to sia zani, ja sia zenić nie banda,
Do mnie sani chłopcy przyjdą, choć ich prosić nie banda.
Kto sia zani, ten sia zani, ja się zanić nie banda,
Śtery grose mam w kiesieni, bez chłopca się obanda.
A wy muzykanci, zagrajciez nam walca,
Cyli z nogi, cyli z ranki, cyli z krzywego palca.
A wy nili goście, prose się nie gniewać,
Bo my ty bandziamy rózne piosnki śpiewać.

Druhny p. młodej wcześniej już przypięły kokardki druhnom i drużbom p.
młodej, a zaraz po przyjeździe przypinają wszystkim przybyłym z panem młodym
- zaznaczając, że są to goście weselni.
Muzyka gra walczyka lub oberka, drużbowie proszą druhny do tańca: zabawa
się rozpoczęła.
Kiedy nadejdzie pora jechać do ślubu, młody daje znać swojej narzeczonej i
wszystkim gościom, żeby się szykowali do odjazdu do ślubu. Pani młoda idzie do
komory lub na strych i z pomocą starszej druhny i matki ubiera się do ślubu przy
tym żałośnie zawodzi. Druhny oczekujące w izbie śpiewają:

Wyrządzaj się dziewce , wyrządzaj się dziewce moja,
Stoją konie u podwoja.

W okolicy Baranowa po tej pieśni następuje bardzo stara ceremonia weselna, rozplecinami zwana. Kiedy panna młoda ubiera się jeszcze w komorze, druhny
w izbie śpiewają:
/Pieśń ze wsi Witowy Most z 1916 roku/
A tam pod borem lescyna,
Pod to lescyną dziewcyna.
Złociste włosy czesała, N Nad nimi rzewnie płakała,
Ach moje włosy złociste,
Służyłyście mi w panieństwie.
A teras służyć nie chcecie,
Pod bziały welon pójdziecie.
A spod welona do gaju,
Gdzie się drużbowie zjeżdżają.
Idźcie panozie, nie stójcie,
Tej pani młodej nie smućcie.
Bo ona chodzi i płace,
Dziękuje ojcu i matce.

Panna młoda wychodzi z komory lub schodzi ze strychu, podchodzi do niej starszy drużba, wprowadza do izby i sadza na krześle, / dawniej sadzano na dzieży/ sam zaś z innymi drużbami cofa się do sieni. Czepiarka i druhny otoczywszy panią młodą
półkolem śpiewają:
/ Pieśni z Czarnotrzewia z 1923 roku?

Coś, Marysiu, robzieła, jakieś warkoc spletała,
Spletałaś go rozkośnie, teraz płaces donośnie.
Coś, Marysiu, myślała, jakieś warkoc spletała.
Spletałaś go wstęgami, teraz oblewas łzani.

Och biedaz mnie sieroteńce na świecie,
Ktoz mnie ten warkoc rozplecie.
Nie frasuj się, pani młoda, nie frasuj,
Przyjdzie tutaj starsy druzba, sługa twój.

Po skończeniu śpiewu druhny zwróciwszy się do drużbów śpiewają:
Kto chce, kto chce warkoczyk pogłaskać,
Musi, musi, talarkami trzaskać.
A jek nie das talarka bzitego, talarka bzitego,
Nie przystampuj do warkocka mego.

W czasie śpiewu starszy drużba wchodzi z sieni z jednym z młodszych drużbów, zbliżają się do warkocza p. młodej , rozplata jej część warkocza i rzuciwszy kilka groszy wraca do sieni. Druhny tą samą pieśnią wzywają do rozplatania warkoczy wszystkich pozostałych drużbów czekających w sieni.
Kiedy już wszyscy obejdą kolejkę, czepiarka z druhnami ponownie splatają
warkocz, a na końcu wplatają piękną wstążkę i znowu śpiewają: kto chce wakocyk pogłaskać .... Starszy drużba po raz wtóry idzie z młodszym drużbą do p. młodej i skacząc wokół niej, rozplata warkocze, włosy potarga, a wstążkę zabiera na pamiątkę. Tym razem składa jej już sutszą ofiarę.
Pani młoda spostrzegłszy się, że drużbowie targają jej włosy, podnosi się i ucieka do komory lub za piec, gdzie ją druhny czeszą i nową wstążkę wplatają. Gdy p. młoda jest już w pełni gotowa, podchodzi do niej starszy drużba, przyprowadza do rodziców i każe jej podziękować za wychowanie i za wszystkie przykrości przeprosić. Panna młoda całuje ojca i matkę w rękę mówiąc: Bóg waju zapłać tatulu ! Bóg waju zapłać matulu ! - a druhny w tym czasie śpiewają:

/pieśń z Baranowa z 1923 roku/

Przeproś, Marysiu, tatulka swego,
Tatulek kochany stoi sfrasowany,
Ze Marysia idzie niandzy obce ludzie,
Jek owiecka zbłąkana.
Przeproś, Marysiu, matule swoją,
Matulka kochana stoi sfrasowana,
Ze Marysia idzie niandzy obce ludzie.
Jek owiecka zbłąkana.
Przeproś Marysiu braciska swego,
Braciszek kochany stoi sfrasowany,
Ze siostrzycka idzie niandzy obce ludzie,
Jek oziecka zbłąkana.
Przeproś Marysiu siostrzyckie swoją,
Siostrzycka kochana stoi sfrasowana,
Ze Marysia idzie niandzy obce ludzie,
Jek oziecka zbłąkana.

Następuje prośba o błogosławieństwo rodziców. Młoda płacze a druhny
śpiewają:
A ty matulu, tu tego domu,
Pobłogosław córkę, jadzie do ślubu.
Oj niech tam jedzie, niech jo Bóg prowadzi,
Najśwantsa Panna niech ją błogosłazi.

W czasie tego śpiewu młodzi podchodzą do swoich rodziców, klękają i
otrzymują od nich błogosławieństwo.
W czasach powojennych - młodzi klękają przy stole na którym jest woda święcona, kropidło i krzyż. Rodzice pary młodej kropią klęczącą parę święconą wodą, wymawiając życzenia dla nich i dają całować im krzyż. Po błogosławieństwie rodziców, całując się, żegnają się z rodzeństwem. Siadając na wozy zaprzężone w pary koni przyozdobionych kokardkami i wyjeżdżąjąc z podwórka śpiewają:

/Śpiewała Marysia z Majdanu w 1916 r/

Siadaj Maryś na wóz i welonik załóz,
Ja po ciebie zajechał.
Cy ty nie mas woli, cy cię główka boli,
Cy ci ojca matki zal.
Nie zol ci ni ojca, nie zol ci ni matki,
Ani całej rodziny,
Tylo zol mi tego, ślubowania mego,
Tej ostatniej godziny.

Śpiew 17 -letnich dziewczyn Rycicy.
28.VIII.1931 r

Ej, siadaj, siadaj, byleś miała siadać,
Pogoda niedobra, będzie deszczyk padać.
Oj, wsiadła, wsiadła i siedzi na wozie,
Co spojrzy na matkę: ach mój mocny Boże.
Oj, siadaj, siadaj niektórych welonik załóż,
Podziękuj ojcu, matce, że już idziesz za mąż.

W niektórych wioskach byli „mówcy", którzy przed wyjazdem do ślubu wygłaszali mowę pożegnalną, w której wychwalali zalety szczególnie p. młodej i dziękowali rodzicom za jej wychowanie. Mowa, która „ubarwiona" była pięknymi kurpiowskimi określeniami, w dodatku w gwarze kurpiowskiej, nadawała uroczysty i nie pozbawiony niejednokrotnie humoru, charakter kultury kurpiowskiej.
Tak przedstawiały się rozpleciony i wyjazd do ślubu w Baranowskiej parafii.
W innych okolicach sąsiednich parafii rozplecin nie było. /Wg opisów ks.
Skierkowskiego/.
Wozy do ślubu zaprzęgane były tylko w pary koni i nadających się do wesela.
Gdy było duże wesele jechało do ślubu i do 10 wozów. Na pierwszym wozie jechała p. młoda /w środku tylnego siedzenia/ w sąsiedztwie starszego i młodszego drużby. Na drugim wozie jechał pan młody ze starszą i młodszą druhną. Dalej na wozach jechali rodzice młodych i pozostali drużbanci.
Pani młoda / - przed wojną / ubrana była w strój kurpiowski z welonem i czółkiem na głowie, do którego przypięty był bukiet sztucznych białych kwiatów < zionek >i pęk różnokolorowych wstążek z tyłu.
Po wojnie w parafii baranowskiej strój kurpiowski był już mało używany. Panie młode ubierały się w białą, długą suknię i długi welon. Na głowie miały wianek z kwiatami .
Tak samo w białe suknie poubierane były druhny, tylko bez wianków. Pan młody najczęściej - nowy garnitur „do ślubu" - z wieńcem u boku.
W czasie jazdy do kościoła - nie galopem - ale dobrym kłusem - nie wolno było wyprzedzać wozu z panią młodą. Jazda do kościoła trwała stosunkowo długo, bo i odległość była znaczna i różna. Z Adamczychy, Dłutówki, Majku, Ramion i innych dalszych wiosek, zdążono wyśpiewać kilkanaście piosenek. Najczęściej na każdym wozie śpiewano inną. A najgłośniej śpiewano przy przejeżdżaniu przez wieś i już w samym Baranowie.
Po przyjeździe przed kościół, młodzi ze świadkami - starszy drużba i starsza druhna - szli na plebanię podpisać akt ślubny, a pozostali drużbanci po „ogarnięciu"się po podróży ustawiali się w szyk parami. Po powrocie młodych z plebani, cały orszak, za młodymi i drużbami wchodzi do kościoła i staje pod chórem. Nieraz bywało ciasno, bo było i po pięć ślubów. Śluby odbywały się na mszy o godzinie dwunastej. Po rozpoczęciu mszy - na chórze - grano marsza i orszak szedł przed ołtarz. Publiczność zgromadzona w kościele gapiła się na weselników, żeby można było później poplotkować o zachowaniu się drużbów lub ubiorze. Marsze grano często „ według zapłaty". Nieraz dodatkowo z organistą przygrywała orkiestra. A bywało, że do ołtarza orszak poszedł i bez marsza - bo go nie opłacono.
Pewna para młodych chciała po wojnie wziąć ślub, ale nie stać ich było księdzu za ślub zapłacić. Przez upartość -że za darmo - dostali ślub, ale przy bocznym ołtarzu. W dodatku nie sporządzony był akt małżeństwa. Żyli „po Bożemu" ale nieprawnie. I aż urodziło się dziecko - trzeba było zrobić akt w kościele i wziąć „ślub" w Urzędzie Stanu Cywilnego.
Na czas dawania ślubu państwo młodzi i starszy drużba z starszą druhną przechodzili za kratki do ołtarza głównego,gdzie ksiądz odprawiał mszą świętą. Ile w danym czasie było ślubów, wszystkie ustawiały się przy ołtarzu. Pozostali drużbanci pozostawali na kościele.
Po otrzymaniu sakramentu małżeństwa - po skończeniu mszy, para młodych
obchodzi ołtarz i chwilę przed nim modli się, klęcząc. Po powrocie pod chór młodzi przyjmują życzenia- pomyślnego życia na nowej drodze - od zaproszonych gości, którzy wcześniej życzeń im nie złożyli i przyjmują od nich prezenty.
Przechodzenie całym orszakiem przez kościół wkrótce zanikło, gdyż trafiało
Się, że część drużbów, wcześniej goszcząc się za dużo „wychyliło" i chód ich w kościele nie przystawał do tak poważnej uroczystości. Przed ołtarz szły tylko pary młodych i starsi drużby. Pozostawali drużbanci jak i wozacy, i rodzice siadali w ławkach lub stali w ławach.
Po wyjściu z kościoła siadano na wozy i ruszano w powrotną drogę. Śpiewano
pieśni „poślubne" głośno i donośnie - oczekując już gościny i tańców. „Wyścigi"
w konie mogły już się odbywać. Panna młoda z panem młodym w drodze powrotnej jadą na pierwszym wozie. Brama wjazdowa w domu pani młodej - lub gdzie odbywa się wesele - jest zagrodzona wstążkami. Młodzi schodzą z wozu i są witani chlebem i solą. W tym czasie
muzykanci grają marsza - gdy jest ciepło, to na dworze. Wszyscy goście podchodzą do nich i kładą im do kieszeni „ marszowe"- po parę złotych. Następnie idą do domu, gdzie będzie „muzyka" - tańce. Nie było świetlic - zabawy odbywały się w domach, w których była większa izba. W latach sześćdziesiątych przyjęcia weselne odbywały się i w odpowiednio przygotowanych stodołach.
Druhny i drużbowie dobierali się parami, żeby w kościele - w orszaku być parą.
Już będąc zaproszonym na wesele dobierano się w pary. Ciekawiło to „wspólnotę"
we wsi, która z którym będzie na weselu. Często były to początki narzeczeństwa.
Z druhną jechało się do kościoła i z powrotem i odbywało pierwszy taniec po powrocie z kościoła. Nieraz pierwszy taniec był i ostatnim. Jak podobała się druhna lub drużba, które przyjechało z weselem od młodego, to próbowano zawrzeć nową znajomość. Nie zawsze taka „zdrada" była mile widziana przez drugą stronę, ale było to normalnością. Nieraz drużbami byli brat z siostrą. Izby do tańca były zawsze za małe. W dodatku pod ścianami stojąc lub siedząc na ławkach odpoczywali ci, co nie tańczyli oraz inni goście weselni - szczególnie kobiety. Tańczono na zmiany - kilka par - parę tańców i „ następne pary się bawią".
Jeżeli umiał dobrze być „wodzirejem" starszy drużba, to on kierował tańcami, a jeżeli nie, to za jego aprobatą „dowodził" inny drużba. A dowodzenie było potrzebne, bo szczególnie po dłuższej już gościnie - dobrze zakrapianej nie tylko piwem, chcących „rządzić" bywało więcej. Najchętniej młodzi a i starsi wiekiem goście tańczyli szybsze tańce -oberka, poleczkę i kto umiał - to powolniaka.

Jak był dobry wodzirej, to często robił tzw. kółeczka - „wszystkie pary za rączki" i dalsze zabawy. Urozmaicała się w ten sposób zabawa, zmieniały się pary i było weselej się bawić. Na zabawach weselnych w odróżnieniu od zabaw organizowanych przez młodzież - rzadko dochodziło do bójek

Oczepiny w parafii Baranowo

/wg ks. Skierkowskiego/
Dwie starsze druhny idą do alkierza po p. młodą, aby ją zaprowadzić do oczepin.
pozostałe druhny stoją za stołem i śpiewają:
/Marysia z Majdanu -1916 rok/
Świeci niesiącek świeci, świeci i gwiazdeczka,
Prowadź starsza druhno młodą do cepecka.

Druhny z alkierza: Prowadzę, prowadzę i tak sobie radzę,
Którny jej cepusek na główeńkę wsadzę.

Druhny na izbie: Świeci niesiądz świeci, świeci i jutrzenka,
Prowadź starsza druhno, nie weźmiem jej zianka.

Druhny z alkierza: Ja ją prowadziła, ona iść nie chciała,
Ćóz jej po zionusku, kiedy rąckę dała.

Druhny na izbie: Prowadźże ją prowadź, prowadź na stołeczek,
Weźniem ji zionusek, a wsadziem cepecek.

Druhny z alkierza: A ja ją prowadze i tak sobie radze,
Chtórny ji cepusek na główeńke wsadze.

Starsze druhny prowadzą p. młodą do izby i sadzają na krześle za stołem,
same stają razem z innymi druhnami obok p. młodej i śpiewają:
Wszystkie druhenki stały w rząd,
Tylko Marysia posła w kąt.

Wszystkie druhenki już w rzędzie,
Tylko Marysi nie bandzie.

Wszystkie druhenki w rząd stały,
Tylko Marysia za nani.

Następnie druhny wzywają wszystkie gospodynie do złożenia ofiary na czepek
dla p. młodej, przy czym śpiewają:
/Zosia z Czarnotrzewia -1923 rok/
Gospodynie, gospodynie schodźta się,
Pani młodej na cepecek złózta się.
I stryjenki i wujenki schodźta się,
Pani młodej na cepecek złózta się.

Wszystkie gospodynie wzięły wezwanie do serca i wyjąwszy z chusteczek po kilkadziesiąt groszy, idą do stołu, a druhny spostrzegłszy to śpiewają:
Oj, idą, idą róbta im steckę,
Niosą pieniędzy pełną chusteckę,
Oj - ja, oj dana o ojdo.
A ja wylece, to im pomoge,
Dadzą Marysi na zapomogę.

Po wywołaniu gospodyń, druhny wywołują krewnych, którym śpiewają:
A te wujenki to dumowate,
Bo ludzie mówią, że są bogate.
Że są bogate i honorowe,
Cisną na talerz pięciozłotowe.
Pięciozłotowe - papier nowotny,
Pójdą do tańca bardzo ochotne.
W podobny sposób wywołują wszystkich po kolei gości, a goście składają się Marysi na cepecek. Druhny śpiewają zapraszając i dziękują śpiewem. Kiedy już wszyscy złożą zapomogę, czepiarka zdejmuje z głowy p. młodej wianek, a wkłada czepek. Wszystko odbywa się przy śpiewie druhen. Przy wkładaniu czepka kawalerzy stoją na dworze i walą kamieniami na znak, że oni tak czepek przybiją, żeby p. młodej nie zleciał z głowy.A pan młody dowiedziawszy się, że druhny są głodne, prowadzi je do alkierza, stawia przed nimi piwo i chleb i prosi, żeby jadły. Drużbowie w tym czasie przebierają się za kupców i idą do czepiarki kupować czepek. Druhny, posiliwszy się, podchodzą do czepiarki i śpiewają:

Cepiarecko, wspomnij sobzie,
Byś sprzedała zionek dobrze,
Bo kupcy się namaziajo,
Za lada co kupsieć mają.

Kupcy niewiele dają, więc druhny im śpiewają:

Jadźże kupce z Bogiem, scęśliwa droga,
Mamy insego od Pana Boga.

Drużbowie przynieśli parę bochenków chleba, kilka butelek piwa i w worku wiele różnych skorup i szkła, mówiąc czepiarce, że to złoto. Czepiarka zabiera to wszystko i oddaje czepek starszemu drużbie, który poskacze z nim w kole drużbów i oddaje drugiemu, ten trzeciemu i tak długo z nim skaczą, aż czepek dostanie się z powrotem do rąk starszego drużby, który oddaje go czepiarce. Druhny zjadły już chleb i wypiły piwo i stoją obok p. młodej. Po otrzymaniu przez czepiarkę czepka z powrotem, rozpoczyna się ceremonia wypędzania
druhen zza stołu. Druhny wzywają starszego drużbę do wypędzania druhenek śpiewając:
Starsy druzba weź kosiora,
Wygnaj druhenki zza stoła,
To o da, to o da , to od da da.

Kiedy druhny skończą śpiew, drużbowie odstawiają nieco stół i wypędzają,
każdy swoją druhnę w następujący sposób: drużba podchodzi do stołu i kładzie nań swą czapkę. Druhna wrzuca zręcznie pod czapkę swoją małą, bardzo ładną chusteczkę i ucieka. Drużba szybko chwyta czapkę razem z chusteczką i goni druhnę w około stołu tak długo, aż ją złapie. Po tym oboje przetańczą kółeczko i stają na boku izby. Toż samo czynią wszyscy drużbowie. Na ostatku p młody lub starszy drużba wypędza p.młodą i wtedy druhny śpiewają:

Oj zza stoła pani młoda, zza stoła,
A podziękuj swoim drużbom wesoło.
Za cóż ja mam swoim drużbom dziękować ?
Nie chcieli mi pod wesele koni dać.
Oj zza stoła pani młoda, zza stoła,
A podziękuj swoim drużbom wesoło.
Za cóż ja mam swoim druhenkom dziękować ?
Nie chciały mi na weselu tańcować.
Oj zza stoła pani młoda, zza stoła,
A podziękuj swej cepcarce wesoło.
Za cóż ja mam cepcarecce dziękować ?
Nie chciała mi jedwabnego cepka dać.

Po wypędzeniu p. młodej druhny stawiają stół na dawne miejsce i znowu sadowią p. młodą na ławie. Teraz czepiarka tańczy krótko z każdą druhną, w końcu tańczy z p. młodą, którą oddaje panu młodemu. Po skończonym tańcu podają posiłek: piwo, kawę z plackiem i gawędzą ze dwie godziny, po czym rozjeżdżają się do domów.
Jeżeli p. młody bierze p. młodą do siebie, wszyscy goście i muzykanci jadą ze śpiewem do domu pana młodego, gdzie tańczą i goszczą się do wieczora, a potem rozjeżdżają się każdy w swoją stronę i na tym wesele się kończy.

Odpusty

Ilość odpustów w roku w parafii ustalona jest przez władze kościelne.
Niektóre odpusty są dniami świątecznymi. W inne jest w dzień nabożeństwo, ale nie
ma święta i można pracować. W parafii baranowskiej świątecznymi dniami odpustu jest dzień 29 czerwca - św. Piotra i Pawła i 24 sierpnia św. Bartłomieja. Odpust w
parafii to dzień wyjątkowy. Daleko od jednych i drugich świąt - więc okazja, żeby poświętować. W odpust oprócz większych uroczystości kościelnych, bo i msza bardziej
uroczysta i procesja - to jeszcze była okazja do spotkań rodzinnych i towarzyskich.
Przed wojną i jeszcze po wojnie nie tylko pojedyncze osoby lub rodziny, ale i
„kompanie" z parafii szły na odpust do sąsiednich parafii. Z Baranowa odwiedzano parafię w Brodowych Łąkach -„Rudzie" , Kadzidle i na Świętym Miejscu -„Bartnim Borku" pod Przasnyszem. Do Kadzidła szła kompania na odpust św. Rocha, a do Brodowych Łąk na Pańskie Przemienienie - 6 sierpnia. Z bliższych wsi - rodzinami i pojedynczo szli i jechali na odpust.
Odpusty w Baranowie nie były przekładane na niedzielę, odbywały się w dniu tygodnia, jaki wypadł 29 czerwca i 24 sierpnia. W innych mniejszych parafiach przekładano na
pierwszą niedzielę po dacie imienin świętego.
Kompanię tworzyła grupa parafian udająca się na odpust. Jechało parę wozów z uczestnikami osób biorących udział w procesji. Wieziono ze sobą parę chorągwi, obrazów i proporców. W wyjeździe brał udział przynajmniej jeden z księży parafii i inni chętni parafianie. Przed dojazdem do wsi parafialnej zatrzymywano się i ustawiała się procesja, aby dalej do kościoła iść pieszo. Idąc śpiewano pieśni religijne. Uczestnicy kompanii brali udział we mszy świętej i wspólnej procesji. Po uroczystościach wracano
z obrazami i chorągwiami do kościoła a pozostali pielgrzymi do swoich domów.
Kompanie z sąsiednich parafii przybywały na odpusty do Baranowa z rewizytą.
W dniu odpustu każdy starał się być w kościele i to na mszę południową. Często ksiądz zapraszał księży z sąsiednich parafii i kazanie miewał któryś z obcych księży.
Jechano w większości wozami, bo trzeba było zabrać dzieci, dziadków i gdy było jeszcze miejsce na wozie, to osoby nie mające konia, lub zabrało się kogoś w drodze.
Dzieci zabierało się - bo najczęściej nie było z kim zostawić, a i w „tasach" chciały coś kupić lub przynajmniej zobaczyć. Odpusty były w porze letniej, było ciepło, to i do domu nikomu się nie śpieszyło. Wozami zajeżdżali ludzie do znajomych gospodarzy w Baranowie. Często na wielu podwórkach było po kilka wozów. Po „kościele" matki szły z dziećmi prosto do tasów - straganów, bo dzieci inaczej by nie pozwoliły.
Kupowano im cukierki, słodkie panienki, obwarzanki i lemoniadę lub oranżadę do picia. Mężczyźni stawali przed bramą kościelną, żeby zapalić papierosa i spotkać się z kuzynami lub innymi znajomymi. Następnie kierowano się do swoich wozów.
Po jakimś czasie wracały matki z dziećmi, a gospodarze - kuzyni zorganizowali butelkę
wódki i dzielili się wiadomościami o urodzaju - lub nie - w tym roku, o wykonanych pracach i innych bieżących sprawach. Pod wieczór spokojnie i powoli, dzieląc się wrażeniami wracali do domów, ale tylko rodzice, dziadki i dzieci.
Dorosła młodzież do kościoła szła często pieszo, bo za dużo było na wozie.
W latach późniejszych wiele chłopaków miało rowery, przywiezione z Prus. Stare, bez części zamiennych, często więcej się go prowadziło niż jechało, nie tylko ze względu na piaszczystą drogę, ale i awarię roweru.
W tych powojennych latach dowiedziano się, kto był wynalazcą roweru. „Twierdzono", że „rower wynalazł ruski żołnierz w Szczytnie u Niemca na strychu". Niech i tak będzie, aby było na czym jechać.
Młodzież po kościele łączyła się w grupy według koleżeństwa i starała się znaleźć miejsce w gospodzie, a gdy go zabrakło - to kupowano „prowiant" i biesiadowano u kogoś na podwórku. Po posiłku spacerowano po ulicach oczekując na rozpoczęcie -odpustowej - zabawy biletowej. Żartowano nieraz, że św. Piotr był człowiekiem lepszym niż św. Paweł, bo połowa dnia należąca do św. Piotra - spędzana była w sposób pobożny, natomiast druga połowa dnia spędzana była raczej bezbożnie.
Na zabawę nie mieścili się wszyscy. Część wracała z panienkami do domów. Inni
znów woleli lepiej wódkę niż panny i zabawę i „cieszyli" się w swoim gronie.
Opowiadań o wrażeniach odpustowych często mieli nie mało i dorośli i dzieci.

Dożywocie

W okresie - przed pierwszą wojną światową - rodziny wiejskie na Kurpiach były w większości trzypokoleniowe: dziadki, rodzice i dzieci. Jedno pokolenie to czas około 20 -25 lat. Rodziny były liczne. Siedmioro dzieci - to średnia rodzina. Dzieci bywało znacznie więcej, lecz wiele umierało. Gdy dziecko zmarło - sąsiadki matkę pocieszały: Pan Bóg dał, Pan Bóg wziął - lub - takie małe, nie nagrzeszyło, pójdzie do nieba, toć to aniołek. Zamknięto w skrzyneczce - trumce, ksiądz pokropił i ojciec zakopał na cmentarzu w kwaterze dla dzieci. W niektórych rodzinach miano i po kilku aniołków. Powiedzenie: co rok to prorok - jak wszystkie powiedzenia- było z życia wzięte.
W domach o rozmiarach 8 na 9 m była sień, duża izba, alkierz i mała izba albo w jej miejscu komora. U biedniejszych osób, szczególnie wyrobników - którzy mieli domy na cudzych działkach - budynki mieszkalne były tylko jedno lub dwuizbowe. Okna z pojedynczymi szybami. Wszystkie kryte słomą. Kot - bo w każdym domu był, żeby łapać myszy - przychodził do sieni sam. Wchodził po węgle u narożnej ściany, pod strzechę, strychem i drabiną schodził do sieni. W takiej chałupie mieszkało po 10 - 12 ludzi i więcej. Na gospodarstwie pracowali wszyscy powyżej 6-7 lat. „ Dziewczynka w wieku 6-7 lat przypilnowała - na krótko - młodsze dziecko, w lecie mogła paść gęsi, przynieść drzewa z szopy. Starsze od 10 lat pomagały już przy pieleniu lnu, prosa a nawet sadzeniu ziemniaków. Mając 15 lat powinna umieć nakarmić świnie i przygotować dla nich pokarm, doić krowy, gotować, szyć. Od 18 lat życia „nie ma takiej roboty, której by nie umiała robić „.Tak jak każda dorosła kobieta, potrafi zastąpić nawet mężczyznę w jego pracach.
Chłopców od 10 lat uczono posługiwania się cepami, a kiedy miał 15 lat - to już
dobry młocek z niego był. Chłopcy wdrażali się do innych męskich prac przy domu,
w lesie, koszeniu traw i zbóż. Codziennym obowiązkiem było rżnięcie sieczki na ręcznej sieczkarni dla koni a w zimie i dla krów. Podział prac zależny był od dorosłości i siły do pracy.
Młodzież - szczególnie najstarsza w rodzinie w młodym wieku - zawierała związki
małżeńskie. Wynikało to z warunków gospodarczych. Chłopaka się żeniło, żeby żona w wianie dostała z trochę ziemi lub dobytku albo pieniędzy - żeby w wymianie było co dać w posag następnemu żenionemu dziecku. Starano się najstarszego syna żenić do domu, żeby nazwisko w rodzinie nie ginęło i że najwięcej się przy rodzicach w gospodarstwie napracował. Dziedzic - jak mawiano - musiał wspólnie z rodzicami pozostałe rodzeństwo „wyposażyć" i dochować rodziców. Śluby w wieku 19 - 21 lat chłopaków i 16 - 18 lat dziewcząt, były rzeczą normalną. Na zakochiwanie się i chodzenie ze sobą nie było ani czasu ani też nie było dobrze widziane ze względów obyczajowych. Łączeniem par zajmowały się najpierw ciotki, które wiedziały gdzie jest majętna i dobra dziewczyna dla kuzyna, a dla kuzynki chłopak. Po uzgodnieniu między rodzinami, w zasadzie - rodzicami młodych - rolę przejmował swat zwany również rajem. Kontakty raja z rodzinami, ze względu na odległości, nie były zbyt trudne. Ponad 90 procent małżeństw zawieranych było spośród młodzieży mieszkającej w parafii baranowskiej i sąsiednich.
Rajom i swatom było blisko. Za to młodzieży pobierającej się było „bardzo" daleko,
bo poznawali się dopiero po ślubie. „Dzięki" takim warunkom powstawania nowych
rodzin mamy tak wiele piosenek weselnych i leśnych opisujących to, co kryło się w
sercach żyjących w tych czasach młodych i nie tylko - młodych - ludzi.
-Pół żartem, pół serio z tej branży:
„ Kawaler z baranowskiej parafii na odpuście - świętego Piotra i Pawła - zapoznał
się z dziewuchą spod Kadzidła. Tak mu się spodobała, że wybrał się do tej wsi, w której ona mieszkała. Nie znał tam nikogo, od kogo mógłby się czegoś więcej o niej dowiedzieć. Spotkał na ławeczce siedzącego starszego człowieka. Pomyślał, że na pewno taki starszy człowiek powie mu prawdę o tej pannie. Podając jej imię i nazwisko - poprosił o jej opinię.
Siedzący na ławce dziadek odpowiedział mu tak: chłopaku - musi to być dobra
dziewcak - bo to co ja o niej słyszę, to wszyscy chłopaki we wsi ją lubią i chwalą."

„ Panienka mająca już zamiar wyjść za mąż - rozmawia o narzeczonym z ciotką.
Ciotka jej powiada: nie będziesz za nim suchego chleba jadła. I powtórzyła to ze
dwa razy. Panienkę to zainteresowało, dlaczego tak to powtarza, i co to ma znaczyć.
No i zapytała się ciotki: a z czym ten chleb będzie ? - ze łzami dziewczę, ze łzami
- odpowiedziała ciotka".

Młodzi gospodarze - młodożeńcy - pracowali wspólnie z rodzicami i pozostałymi
w rodzinie dziećmi. Żenili i spłacali młodsze rodzeństwo - pod zarządem rodziców.
Majątek - gospodarstwo - starzy przekazywali dopiero, gdy ożenili wszystkie dzieci.
Nieraz zmuszeni byli przekazać wcześniej - gdy domagali się rodzice osoby młodej
żeniącej się na ich gospodarstwo i wnoszącej duży posag. Majątki przekazywano
nieraz tylko na swoje dziecko pomijając najczęściej synową, bo mały był jej posag.
W zasadzie majątek przekazywali rodzice, gdy już samym było za ciężko pracować.
Przekazując majątek, niejednokrotnie pozostawiano sobie zarząd do śmierci.
Majątek był już syna, ale w poważniejszych sprawach i nie tylko decydował ojciec.
Nieraz, nawet na którym polu posadzić ziemniaki, sprzedać krowę lub pohandlować konia.
Po przekazaniu gospodarstwa u notariusza - mówiono „rejentalnie" - rodzice prze-
chodzili na ornalię. Ornalia była spisana u rejenta, w której podawano jakie świadczenia mają dawać otrzymujący gospodarstwo, na rzecz rodziców i nie spłaconych do reszty dzieci rodziców. Świadczenia powinny być dokładnie określone, gdyż gdy jakiś szczegół pominięto, miał później poważne konsekwencje. Może i żartobliwie, ale wspominano o takich brakach jak np.; w ornalii zapisano: zawiezienie 4 razy w roku do kościoła. - Zięć wymościł powóz, zawiózł teściów do kościoła i zaraz wrócił - bo według zapisu w ornarii - nie miał obowiązku przywieźć teściów z powrotem.
Przykład drugi: zapisane było wejście na strych - przyniesiona była drabina i po
wejściu na strych zaraz odniesiona, - bo w ornalii nie było zapisane i zejście ze strychu.
Podobnych nieścisłości bywało wiele, ale przy dobrej zgodzie w rodzinie sąsiedzi
o tym nie wiedzieli.
Częstym zapisem było utrzymywanie przez dzieci na rzecz rodziców żelaznej
krowy. Rzecz polegała to na tym, że codziennie rodzice mieli otrzymywać określoną ilość mleka np. 2 litry - dokąd żyją oboje, a gdy zostanie jedno, to litr. Gdyby mieli jedną wyznaczoną krowę - to trzeba by było ją karmić i doić.Gdy przed wycieleniem przez jakiś czas nie dawałaby mleka - to by go nie było.Gdyby zdechła - trzeba by było odkupić, a może drugiej już nie wolno by było chować. Krowa żelazna - zabezpieczała codzienne posiadanie mleka i nie zdechła.
„Ojcom" należało się na dożywociu mieszkanie - najczęściej alkierz. Na dużej izbie poleżeli, jak zmarli.
Przykład zapisu w ornalii: świadczenia roczne to: - 8 ćwiartek żyta, pół metra
prosa, ćwiartka gryki, 15 worków kartofli, 6 kilo słoniny, sól i nafta, 100 złotych,
4 razy dowieźć do kościoła i przywieźć, drzewo na opał od pieńka /tj. pocięte/.
Określano również ilość niezbędnej odzieży dla ojca i matki.
„ Jakby dzieci ornarii należycie nie wypełniali, to się trafiało, ze ojciec sed do
rejenta i akt złamał".
„Jek jus ojce ornario sobzie wyznaczyli, to dobre dzieci nie powinni im roboty
dawać, ino powiedzieć: co chcecie to róbcie". Dożywotnicy pomagali w miarę
zdrowia i sił dzieciom, najczęściej w pracach usługowych: noszenie wody, zbieranie chrustu, wygnać na pastwisko i przypilnować krowy i inne pomocnicze roboty. Zwyczaj nakazywał traktowanie starych rodziców z szacunkiem, stwarzanie im poczucia przydatności poprzez zasięganie rad w sprawach gospodarczych itp.